Bir Oyun Eleştrisi yazmak.

Nelere dikkat  edilmeli.

Nasıl yazılmalı.

Sizce Eleştri nasıl olmalı....

Tiyatronline Bu ay Yeni Forum konusu ELEŞTİRİ YAZMAK.

Bu konuda görüşlerinizi bekliyoruz... 

Görüşleriniz bize ve Eleştirmenlere yol gösterecek. 

Yazdıklarınız Site de Tiyatronuz veya kişisel görüşünüz olarak yayınlanacak....

Katkılarınızı bekliyoruz...

Yazılar katılım tarih sırasına göre yayınlanmaktadır.

Katılılanlar: Mehmet Tahir İkiler, Güneş Kozal

------------------------------------------------- 

Konu tiyatro eleştirmek olunca, -diğer sanat dallarına göre değerlendirilmesi gereken çok fazla kritere sahip olduğundan- eleştiri yapmanın ne denli karmaşıklaştığının farkındayım. Elbette herhangi bir yapıtı (resim, edebiyat, müzik vs.) eleştirmekten farklıdır tiyatro yapıtını eleştirmek. Çünkü tiyatro kendi içinde çoklu yapıların bir ürünü olarak ortaya çıkar. Öncelikle yazarın oluşturduğu metin, sonrasında yönetmenin kendi görüşünü ya da izleyiciye iletmek istediği fikri metinle birleştirmesi ve onun üzerine oyuncunun yorumu, bunu yanında tüm bunları besleyen -görsel ve işitsel olarak ortam kuran- ışık, ses, müzik, dekor ve kostüm gibi etkenler, salt metinle karşılaştırdığımızda iletiyi başkalaştırır. Doğal olarak böyle bir yapı içerisinde eleştirmenden bir bütünü görmesi, değerlendirmesi ve onu eleştirmesi beklenir. Böyle düşünüldüğünde ise tiyatro eleştirmeninin üzerindeki ağır yükü fark etmemek mümkün değil. 

Aslına bakarsak bir oyunun izlenme sürecinde bir eleştirmen veya bir izleyici arasında çıkış noktasında hiçbir farklılık yoktur. İkisi de izledikleri oyun üzerine aynı derecede duyusal ve/veya düşünsel bir etkileşim yaşarken, onlara sunulan dünyayı kendi bakış açılarıyla yorumlarlar.  Yaşadıkları etkileşim kişi kim olursa olsun onun yaşanmışlığıyla, eğitim seviyesiyle, öznel fikirleriyle, hayata bakışıyla birebir örtüşmektedir. Eleştirmenin izleyiciden ayrıldığı nokta ise oyunun bitiş anından itibaren başlar.  Aslında öncelikle hem iyi bir tiyatro İzleyicisi hem de eleştirmen, oyunun sunduğu iletiyi, yapıtın tüm biçimsel ve/veya sözel özelliklerine dayanarak kendine ne kadar ulaştığına bakar. Eleştirmenin izlediği yapıt üzerinde bütünün iletisinin başarısını tartışmaya başladığı noktada artık izleyiciden ayrılır. Bu süreçte oyundaki sözel veya görsel göstergeleri, simgeleri bir bütünlük içerisinde okumaya, dolayısıyla oyun içindeki sürecin izleyiciye doğru aktarılıp aktarılmadığını değerlendirmeye başlar.

 Yapılan eleştiri ister yazar, ister yönetmen, ister oyuncu, ya da oyunu oluşturan diğer etmenler için yapılmış olsun (dekor, ışık, ses, müzik, kostüm vs.) bir bütün göz önüne alınarak değerlendirilir ve sonuçlandırılır.  Zaten bir tiyatro oyununda saydığımız bu etmenler, tek başlarına bir şey ifade etmedikleri/edemedikleri için, her birinin diğeriyle olan ilişkisi bağlamında yorumlanmak durumunda kalınır. Farklı disiplinlerden oluşan her bir tiyatro yapıtı, ortaya çıkış süreci içinde doğal olarak farklı yorumların birlikteliğinden doğar. Bu noktada eleştirmen bu çoklu yapıya kendi vizyonu ve donanımı doğrultusunda farklı bir bakış açısıyla yeni bir yorum getirebilir. Ama eleştirmenin kişisel görüşü ne olursa olsun, oyuna objektif bir açıdan bakıp, oyunun mesajının izleyiciye ulaştığı süreçte gözlemlediği aksaklıkları net bir şekilde ortaya koymalıdır.  

Yani tiyatro yapıtıyla girdiği hesaplaşmada kendinde izleyici olarak oluşan izlenimleri mümkün olduğunca yalın, net ve açık bir dille ifade etmelidir. Tiyatro yapıtının üzerinden yarattığı yeni yapıtını öyle temellendirmelidir ki, yazısındaki her satırı sahiplenmeli ve hatta gerekirse savunabilmelidir de. Oyunun bütününde bulguladığı boşlukları yorumlarken, anlatısını somut gerekçelendirmelere dayanarak kanıtlamalı, yazdığı her satırın arkasında durmalı ve yazısını mümkün olduğunca anlaşılır bir dille oluşturmalıdır. Bu noktada söyleyebileceğim en önemli şey, eleştiri yapılırken sübjektif kesin yargılardan kaçınılması gerekliliğidir. Çünkü her oyun bir arayıştır ve kendine özgü anlatım biçimiyle ortaya koyduğu fikri sergilerken, belirli göstergelerden yararlanır. Bir tiyatro yapıtı -çok istisnai durumlar dışında- mutlak iyi ya da mutlak kötü olamaz. Arayışın doğası gereği siyahlar ve beyazların arasındaki onlarca tonu deneyerek bir yapıt oluşturulur. Eleştiri yazısından beklenen de siyah ve beyazları değerlendirirken, arada duran renk yelpazesini göz ardı etmeden yorumunu artı ve eksileriyle bir arada aktarmasıdır. Eleştirilen tiyatro yapıtına yapıcı bir eleştirel bakışla yaklaşılarak, oyunun iletisinde oluşan aksaklıların deşifre edilmesi, hem eleştirilen yapıt için hem de ileride yeni oluşacak yapıtların geliştirilmesi için bir katkı niteliği taşır. 

Çünkü eleştiri yazısının ne olduğundan çok nasıl yazıldığı daha büyük bir önem taşımaktadır. Eleştirmen tiyatro yapıtını oluşturan tüm bileşenlerden ayrı düşünülemez. Bilindiği gibi tiyatro yapıtının oluşması yazarla başlayarak, yönetmen, oyuncu, dramaturg, ve kreatif ekibiyle, farklı disiplinleri içine alır. Oyunun izleyiciyle buluşma anı ise genelde hep bitiş noktası gibi düşünülür. Oysa yapıtı oluşturan her birey gibi eleştirmenin de izlediği ve eleştirdiği her oyun üzerinde ciddi bir sorumluluğu vardır. Bu durumda yapıtlar yalnızca oynandıkları süreç içinde yalıtılamazlar. Çünkü eleştiri de bu sürece dâhil, oyun zamanından farklı, kendine özgü bir zaman diliminde oyunu yeniden üretmeye devam eder.