# İNCELEME TEZLER
C3 ) KARAGÖZ ve ORTAOYUNU FASILLARININ KARŞILAŞTIRILMASI
Karagöz ve Ortaoyunu fasıllarını çeşitli ayırmalar içinde inceleyebiliriz. Bunlardan birisi Profesör Jacob'un Karagöz üzerine bir incelemesindeki dörtlü ayırmadır. Bu dörtlü ayırma şöyledir : A) Karagöz'ün bir iş tutması; B) Karagöz'ün yasak edilen yerlere girmek istemesi veya yapılmaması gereken şeylere burnunu sokması; C) Bağımsız bir dolantıda Karagöz'ün kendini güldürücü veya çapraşık bir durumda bulması; Ç) Efsanelerden, halk öykülerinden ödünç alınan konulardan yararlanarak yapılan uyarmalar.
A) örneğinde çoğu kez işsiz olan Karagöz veya Kavuklu'ya, Hacivat ya da Pişekar aracı olup bir iş bulur, ya da aynı işte ortak olurlar. Ecza hane, Eskici Abdi, Fotoğrafçı, Gözlemeci, Karagöz'ün Aşçılığı, Karagöz'ün Bakkallığı, Karagöz'ün aktör olması yahut komikliği, Kayık, Salıncak, Telgrafçı, Yazıcı gibi. Bu durumda taklitler çoğunlukla ya müşteri, ya da alacaklıdır. Kimi kez Karagöz veya Kavuklu bir yarışma dolayısıyla böyle bir işe girerler . Ödüllü ve Karagöz'ün Şairlerle İmtihan Olması gibi. Kimi de Karagöz veya Kavuklu bir rastlantıyla bir takım uğraşların içinde kendilerini bulurlar : Cambazlar, Tahmis, Balıkçılar'da olduğu gibi. Bu oyunlarda geleneksel bir takım uğraşlar, zanaatlar tanıtılır.
B) örneğinde Karagöz veya Kavuklu yasaklanmış bir yere girmeye veya yasak olan bir şeyi yapmaya yeltenirler. Kimi toplumsal sınıf ayrımı bir yere girmeyi engellemektedir; Bahçe ve Çivi Baskını'nda olduğu gibi.
Kimi de merakları, istekleri onları dürter : Hamam oyununda olduğu gibi. Kimi de tekin olmayan, cinli bir yere veya işe burunlarını sokarlar. Kanlı Kavak'ta ve Büyücü Hoca'da olduğu gibi. Yazıcı oyunu, bir iş tutma bakımından (A) örneğine girmekle birlikte, tekin olmayan bir dükkan tutulduğu için (B) örneğine de uyar. Cazular da bir bakıma bu örnekten sayılabilir.
C) örneğinde belirli, bağımsız bir dolantı, bir olaylar düzeni buluruz. Burada çoğu kez Karagöz eksen kişidir ve çoğu kez kendini bu dolantı arasında bir takım gülünç ve zor durumlar içinde bulur. Sahte Gelin yahut Ters Evlenme, Yalova Sefası, Şeytan Dolabı gibi. Kimi kez de Karagöz eksen kişi değildir. Meyhane veya Bekri Mustafa'da olduğu gibi. Bu çeşit oyunlar, göreneklerin sergilenmesi, toplum yaşamının yansıtılması veya çeşitli oyunlar (divertissement) için bir vesiledir. Karagöz bu karışık dolantıya kimi kez iyilikseverliğinden, ahlak koruyuculuğunu üstüne yüklendiği için karışır. Karagöz'ün delirmesi de bir bakıma bu örneğe uyar. Tımarhane'de, sokaktaki başıboş delilerin etkisiyle; Karagöz'ün Esrar İçip Deli Olması oyununda da esrar içtiğinden deli olur, sonra düzelir.
Ç) örneğinde Karagöz ve Ortaoyunu halk masallarından, efsanelerden, romanlardan, tiyatrolardan yararlanır, konularını ödünç alarak,kendi özelliklerine göre bunları uyarlarlar. Halk efsanelerinden Ferhad ile Şirin, Kerem ile Aslı, Arzu ile Kamber, Leyla ile Mecnun, Şapur Çelebi, gerçekçi halk hikayelerinden Tayyarzade veya Binbirdirek, Hançerli Hanım, romanlardan Hüseyin Fellah, Hasan Mellah gibi. Ayrıca tiyatro oyunlarından da yararlanırlar. Adolphe Thalasso bir yazısında, Moliere'in oyunlarının Karagöz faslı olarak uyarlandığını ileri sürmüştür.
Ü)ç de örnek vermiştir;bunlar Cimri'nin I. perde 3. sahnesi, Tartuffe'ün I. perde 5. sahnesi ve capin'in Dolapları'nın II. perde 2. sahifesidir. Büyük Ada'da seyrettiği bu sonuncu oyunda, Scapin'in efendisi Geronte'un oğlunun bir gemiyle kaçırılması bir zeybeğin dağa kaçırılması olarak değiştirilmiştir. Menzel ise bunların gerçek Karagöz sayılamayacağı düşüncesindedir. Özetini verdiğim fasıllar arasında Karagöz'ün Hekimliği oyunu, Moliere'nin Zoraki Hekim adlı oyununun Küçük Ali tarafından yapılmış bir uyarlamasıdır. Cevdet Kudret de Cincilik oyununda Moliere komedyalarının izlerini bulmuştur.
Karagöz oyunlarını böyle çeşitli ayırmalar içinde inceleyebilmek ancak konusunu bildiğimiz fasıllar için doğrudur. Pek çok Karagöz ve Ortaoyunu faslı elimize ulaşamadığına göre, belki bu ayırmalar dışında kalabilecek fasıllar da vardır. Nitekim, Karagöz'ün ve Ortaoyunu'nun başlıca konusunun siyasal taşlama olduğunu göstermiştim. Siyasal taşlama Abdülaziz çağında yasak edildiği için bunların konularını bugün bilmiyoruz.
(Metin And, Geleneksel Türk Tiyatrosu, İstanbul 1985)
OKAN METİN
MÜJDAT GEZEN SANAT MERKEZİ
"GELENEKSEL TÜRK TİYATROSU"
YÜKSEK LİSANS BİTİRME TEZİ
DANIŞMAN: MÜJDAT GEZEN
2003
|
